Gosing

Gosing nopo nga susumuni id talun.Haro duo kawo do gosing tumanud do wotik do bunga dau. Haro ii ungu om haro nogi ii topurak.Oroitan id sains sobaagi do Melastoma melabathricum L.om gunoon ponokotubat do goripitan, 'cacar', oruol nipon, popolomok do lapap, mongidu do angin id tian, pongusap di kopopongoh do minaganak, 'leukorea' om sogiton.

Gosing kibunga do ungu

Gosing nopo nga obingpongua. Nung akanon iri tua do noonsok nga koitom nopo dila sumokot iri wotik do tua. Ogumu ot raan diti om kiwotik do araragang ot raan.

Obinsuni iti mantad do raan. Tipuon om potonsokon nopo id tana nga sumuni noh  nga koubasanan nopo nga sumuni mantad do tus dau.

Gosing topurak

Gosing topurak nga koubat nogi miagal di gosing ungu. Tulun Sina kikotumbayaan do kopongingkuri toruol om kopoinsodu do takawas raha iti gosing topurak.

Toun Wagu Dusun Tatana

Dusun Tatana nopo nga kogumuan do poingyon id Kuala Penyu, Sabah. Awu osodu kopiagalan diti boros Dusun Tatana om Dusun suai ii pointongkop do Sabah.  Sundung dilo, iso ii kopisuaian nopo nga mangaramai yolo do toun wagu tumanud di Toun Wagu Sina.

Sundung do kiugama yolo do Koristian nga kakal poh do mangaramai do tadau tombiruo ii katanud nogi do pongintaban ponounan (kalindo) doun Sina.

Kikotumbayaan do ii di pogulu nopo nga haro dudumagang Sina do nokorikot doid Kuala Penyu om nokopirolot nodi koubasanan diolo.

Miagal di Jipin Anjim ii kiumur do 80 toun, karamaian toun wagu okon nopo ko ramayon maya do moginakan sampaganakan nga manahak nogi do 'ampau'.

Id walai di Jipin Anjim noh timungon do paganakan dau do mangaramai karamaian Toun Wagu Sina.

Nulud mantad: New Straits Times

Ii Dongkor om Yanak-anak 1

Ninsanangan mantad tangon di Marcus Shapi,  (http://www.sabahforum.com)


Insan tadau ongoi noh kaka ii Yanak-anak pogihum do suduon. Kokito noh kaka di Yanak-anak do ogumu suduon id tisan do bawang id doros di liwatong di taralom tomod. Pokisuduon noh kaka ii Yanak-anak di. Soira do mamalaas nodi ii Yanak-anak di suduon diri nga kotongos nogi ii wasoi dau.

Osusa kopio ginawo di Yanak-anak tu ingga nodi pamalaas dau do suduon.
"Kumuro oku nono madti? Nunu nodi paganu kud suduon? Iri-iri nogi wasoi ku"  kaka di Yanak-anak di do tumongob.

"Nga kuroyon poh nga toloponku nopo ti liwatong do mogihum do wasoi ku", kaka di Yanak-anak di.

Tolopo nodi kaka di Yanak-anak ii liwatong di. Korikot id saralom di liwatong, nga katigog kaka iiYanak-anak tu nokobontol do iso walai di alumis om agayo. Pamanau no ii Yanak-anak om kotuka noh do songulun kusai di nolohing noh. Uhoto noh kaka di Yanak-anak ii molohing di.

"Oi Aman, ingga ii nangku nokito nu di wasoiku naratu hiti? Mamalaas oku daa suduon ku nga kotongos nogi wasoi ku''  kaka di Yanak-anak.

"Ingga ii ma nokito ku nga kano poh sumoruang id walaiku", ka di molohing di. Om tanud noh ii Yanak-anak do suminoruang. Piboros-boros noh kaka yolo om udioyoo noh kaka di molahing ii Yanak-anak di do pipiro pongudioyaan.

Nunu di boh kopio id papasangon dikoyo hilod bawang do kigarau-garau om posomputul nogi poingintong id sawa om ii nopo tuwou dau nga poingintong id sarayo? Kosuang nopo ii tangaanak nga au nodi koguli" kaka di molohing di.

"Atukoi awu aku ma doho nokilo dino", kaka di Yanak-anak do suminimbar.

"Om nunu no kawagu ii miagal do haun-haun ii nosoriliyan do bosi sora patamon id waig om alakapan nopo di iri tangaanak nga atagak nodi?" kaka kawagu di molohing do minuhot.

"Ino nga au oku nogi nokoilo", kaka di Yanak-anak do suminimbar.

"Nunu noh kawagu ii kitingayan do tali tanaaru om hiri nopo pompod dau nga haro bosi poingkilong om sinumbalan do tongiluang? Soira nopo mongoi pangakan ii tangaanak nga atagak nodi", kaka di molohing.

"Ino nga awu oku nogi nakoilo", kaka kawagu di Yanak-anak do suminimbar.

"Nunu noh kawagu ii miagal do sunduk-sunduk ii patanon poingintong id sarayo? Soria nopo kosuang ii tangaanak nga atagak nodi." kaka kawagu di molohing do minuhat di Yanak-anak.

"Ino nga au oku nogi nokoilo", kaka di Yanak-anak do suminimbar.

"Om miagal nopo noh tu au koh nakailo nga hiti poh kada poh marau-arau om mogonsok poh om makan kito poh." kaka di molohing di.

Om ponguriau noh kaka ii molohing di nga rikot noh kaka o mogisusuaian poh suang bawang. Haro gipan, tongkuyu, rolou, rokot om suusuai poh songhuyud-huyud poh do  rumikot.

Soira nakaakan nodi om muli nodi ii Yanak-anak om panampaai noh kaka di molohing ii Yanak-anak do mogisusuai suang bawang om poigitai di Yanak-anak do minuli. Om ii wasoi nga pinatahak dau di Yanak-anak.

Nawagatan noh do sada ii Yanak-anak do minuli. Uli noh kaka ii Yanak-anak di, om soira nokorikot hiri kawalayan om kotukaai noh kaka dau ii Dongkor.

"Atukoi, hinonggo kopio nantadonnu Yanak-anak tu nawagatan ko kopio? Om nunu di kopio suang dino siagong nu?" kaka di Dongkor do minuhot di Yanak-anak.

"Sada boh ti", kaka di Yanak-anak do suminimbar.

"Huh! Poingkuro koh di nakatapo do sada miagal dino ginumu?” ka kawagu di Dongkor do minuhot.

***
Oputan kawagu do suai tadau tu nohuyan no kaka ii Yanak-anak do minamanau kibinabo do siagong :)
***

Komoiboros:

1. bawang = baang
2. mamalaas = mamalapak do suduon
3. pamalaas = pamalapak do suduon
4. ponguriou = ponguriok; mongolohou do tayam
5. songhuyud-huyud = ogumu om oulud do mogigugusa
6. wasoi = kapak
7. siagong = saging, sinaging

80 Sundait Kadazandusun

Kotobian toun wagu 2013.

Tadau baino, minomoli oku do pipiro buuk om iso nopo nga buuk doun tulun Kadazan ii pinungaranan do 80 Sundait Kadazandusun.

Suang nopo do buuk 80 Sundait Kadazandusun nga 80 o sundait tinimung mantad pipiro kinoyonon id pogun Sabah.

Nulud o suang diti buuk miampai tuludan A-Z om osonong ii do mongintong. Koinsanai sundait nonuan do rati miampai do gambar linukisan om nogi kopongorotian do patod boros doun Dusun.

 Pipiro sundait mantad do buuk diti nopo nga:

1. Manangkus aiso gusaon, mundorong aiso andadon.
2. Oruhai papasawit, alaid do monginawit.
3. Kitundu-undu ngawi tulun, iso po ii Muran aiso.
4. Otuong nogi nga intuongon, anawau nogi nga inaahon.
5. Poinsawaton nogi, amu kaakan; Poinsiribawon po om kaakan nogi.

Umbalai dokoyu do mangarait om ihumon kodoitan id buuk 80 Sundait Kadazandusun.

Gatang do buuk diti nopo nga walu ringgit (RM8.00) om milo do bolion id kadai-kadai buuk pointongkop do Sabah.

Buuk diti nopo nga pinosoliwan do;
Kadazan Dusun Language & Cultural Centre,
Tingkat 2, Lot 1128, Sunny Garden,
Batu 1.5, Jalan Tuaran,
88400 Kota Kinabalu, Sabah.
Tel: 011-10520123

Koporuol Ii Tinumon 3 Mirolot

Morou-sorou noh soira do monginum tinumon tosikap tolu mirolot. Adalaan do monginum nopo nga kopongorumbak do kolidasan tinan.

Soira do managnu diti tinumon tolu mirolot, awu gia milo do simbanan iri gula nung piagalon di koubasanan kodori do mongolutau kupi toi tinumon dongkosuabon.

Nung monginum insan do sangadau nga kabagal noh. Kada do kolobi gisom inlimo toi ingonom do sangadau tu kopoimbulai iti do tongotoruol.

Baino, kimpin do mongikuri pomogunaan do gula nopo nga papanahon nodi do porinta om komponi. Nga ponontudukan kokomoi do mongingkuri gula nopo nga iso toguangon nogi.

Mantad dilo, ogumu nodi tulun do nokopuriman om tumanud di karalanon monginsonong do kolidasan tinan.

Pogulu diti, ingaa ii mokianu do tiih ingaa gula ngaa mubas-ubas nodi tongoulun do mokianu tiih 'O' toi tiih Sina.

Kopoinsonong tokou do kolidasan tokou om kopoinsodu mantad sobu toomis maya do pongingkurian do gula id tinumon om takanon tokou sangangadau.

***
Pinadalin om nulud mantad http://www.bloghavoc.com/2012/11/3-in-1-drink-can-harmful-to-health.html

Kotoilinuhan

Patod boros diti kikomoyon do koboboroson di ongotoronong om tongoilaan ongolinuhud  kokomoi nuludan toilaan. Pipiro pomitanan kotoilinuhan miagal id siriba diti:

1. Pomusorou noh tu kopoposionnu nopo nga uludon do pomusarahan.
2. Tongotoilaan nopo nga tambalut gisom tingkapatai.
3. Pinandai toi tongotoilaan nopo nga kapanahak do koinsonongan nga nung kaansau pomogunaan nga kaansau nogi id pomogunan.
4. Awu ko kopomonsoi do koumbalan nga kobontol koh dii.
5. Ginoris do tinan nopo nga okon ko mantad do kowoyo-woyoon do tinan nga mantad do angkab.
6. Ingaa guno do koilo di ahal totopot nung awu koh katanud.
7. Tulun di koingkokot id kopoposion nopo nga tulun di atalang kokitanai do dimpoton dau.
8. Haro poh tadau do suab nga awu noilaan nung montok dati ko isai poh. Sosorohon noh do tumoguang di tadau dumontol (do abantalan).
9. Iri obintutur nopo nga okunon di ponongkilawan ot koboboroso dau.
10. Timpu rumikot bolion do baino.
11. Moninikid di nosusu nopo nga natanaman noh do kopoposion di tosonong. Nga awu sumuni iti nung awu siramon do kobulunan.
12. Daamot do poimpasi om monoluod noh sundung do ingaa mangarayou dia.
13. Kada tokou pokoro-koroo iri tongosonong sundung do ngingis no toomod.
14. Tulun tosonong do puharaan nopo nga iri momuruan
15. Insan koh do aratu kada nodi i'insan poh do aratu.
16. Isai nopo ii mananom nga iri nodi mongomot.
17. Laang di soriong tumimpuun do laang di kumoiso.
18. Timpuunon nopo do kayu nga linso om timpuunon nopo do manuk nga tontolu.
19. Oontok koh nopo do kobolingkahangan nga posogit-sogiton noh ginawo.
20. Sumimpang do salaang, kaansau do sontoun pamanahon.
21. Kopuriman do olunggui nopo nga timpuunon do popomogot do kopoposionnu.
22. Tongotoilaan aanu mantad do dila di obinguhot om tutok di gompusorou.
23. Iya no sosongulun do popotunud di tinan nu.
24. Tongoulun nopo nga obinlansan do ogumu nga okuri ii wonsoion dau.
25. Tulun di kitoilaan nopo nga otudukan mantad di ponongkilawan dau.
26. Hinonggo koh do poingkakat, hiri noh timpuunonnu do mingkakat om lihuai noh ii nakatalib.
27. Nung atagakan koh do oinsanan, soroho noh do haro po iso timpu tabantalan ii poingiggitnu.
28. Isai ii awu nokoumbal do tongopoit nga awu nogi kotutun do tongoomis.
29. Nosusu yati miampai do duo tolingo mongoi do rongohon dati id gibang om id wanan, kaanu noh daa do momili di tongosonong mantad di ososonong.
30. Otumbayaan oku do suab nopo nga awu nodi koposimban di nangawayaan di baino nga baino koponimban di awayaan do suab.

Okon ko ilo-ilo noh ilo nga ruhangan kawagu do suai tadau.

"Apapru do mambasa, mumu-gumu toilaan."


Komoiboros (Dusun - Malayu)

• ponongkilawan - musuh
• puharaan - nasihatkan
• i'insan - sekali-kali

Nokuro Tu Alasu Paganakan?

Maso do  mongirup oku di kosodop, haro ti sungkad-tukad do minooi soromo doho. Minogoit isio do pipiro tin tinumon di kaawuk ii roitan do 'Carlsberg'.

Nonuan oku nogi disio do sontiin nga awu ku ninum tu haro gia kupi do tinumonku. Ogumu o tangon disio om kogumuan do kokomoi do kopoposion do paganakan disio.

Ka disio, "Moginum oku tu managak diti koudipanan do kumaraja. Kaagu nga inggino koruhangku id walai. Koubasanan nodi koruhangku do mogiduan doho tikid sosodopon om awu isio momisunud do hinonggo ongoion."

"Mioduh nopo yahai soira do hiti isio. Awu isio kotipong di koruhangku di pogulu, ii osonong kopio kumaa doho, nga kuroyon podi tu inggino nodi isio do baino." ka kawagu disio.

"Notipuan longon nogi ii tanak kusaiku kosodop om awu isio poinsokodung doho do manamong. Tanak disio nopo nga tanakku nga tanakku nopo nga okon ko tanak disio. Koubasanan do id kolimpupuson tulan noh om gumuli nogi isio do hiti tu oilaan disio do karamit oku noh do gaji."

"Sumosol oku tu awuku pinokinongou ii boros do molohingku nga nunu poh milo do maanku tu takano nosiliu noh do tinimbu (bubur).'

'Kaa di molohingku, momusorou poh pogulu do mogihum tontok tinan. Nga osorouku nopo om nouhub do boros mantad tongotompinaiku ii molohingku. Awu oku minonongkuyaan diolo om iti noh kinotutukon do paganakanku." ka disio.

Ingaa ot komihku tu okitoku nogi poingkuro kopoposion diolo monikid tadau. Koposion disio nopo nga miagal nogi doho. Kosuabon; mongoi karaja, sosodopon; mumuli id walai, mintutuong; mangambalut do tangaanak, tanga tuong; modop, minsusuab; tumungag om sumodia do mongoi karaja. Ilo noh ii awayaanku do monikid tadau.

Koguli oku mantad kinumaraja, songinurias walai tu kopopongoh nogi di tangaanak do mamain. Tumogod oku tu ohuyan oku do kinumaraja,  nga isai togodon? Ka do pomusarahanku, osonong nogi do angatan ii tangaanak do mongulud di pomoinan diolo. Sundung do oilaanku noh do soira do oulud ilo pomoinan, uriason noh kawagu diolo nga osorouku do ilo noh kowoyo-woyoon diolo do mamain tu tangaanak topodo poh gia.

Daamot dilo, ii koruhangku nopo nga nokopongolutau noh do kupi om nung awu nokoonsok do tindalam nga inumon nopo miampai do ruti. Sundung do kupi-kupi noh posurungon di koruhangku nga awu oku kolihu do mangarayou do Minamangun om monongkotoluod kumaa di koruhangku.


Komoiboros:
1. mongirup = monginum doungsodopon
2. kaawuk = koinggolou tulu om kolomok do tinan
3. mioduh = dumala do mitogod
4. nouhub = noontok do linasu mantad siriba
5. minonongkuyaan = tinumanud di boros
6. topodo = tangaanak tokoro id siriba do 3 toun
7. daamot = iso timpu do kinaantakan
8. nokopongolutau = nopongoh do popirolot (kupi, gula om susuai poh) miampai do waig