Pason Kointutunan / Kabar Nopili

Kopisanangan kumaa toinsanan tompinai om tambalut Dusun. Minaanku pohoroo o bolog diti sobaagi do ponimungan di bobolog i pinosurat doid boros Dusun. Alansan oku kumaa do tongotompinai om tangatambalut di kiharo bolog toi ko nokoilo do haro bolog om nunu nopo iri pinosurat id boros Dusun toi ko Kadazan (Tulun Kadai /Tangara) do popoilo doho maya do bolog 'Iso Dusun' diti. Kanou no misokodung do popoingkakat babasaon do id tompok tunturu tu insan tadau, tulun Dusun om woyoboros Dusun nga kotongkop nogi id sompomogunan.  | 

TUTUMANUD

Showing posts with label tinungkusan. Show all posts
Showing posts with label tinungkusan. Show all posts

Sunday, May 12, 2013

Soginumu 3,000 Tinumindapou Kaamatan Id Labuan

Karamayan kaamatan id Labuan nakapangagayat do soginumu 3,000 tulun Dusun om nogi tinaru do suai ii popokito do karamayan miagal diti nopo nga kaanu do popisompuru toinsanan mogigiyon id Labuan sundung poh tu mogisusuai tinaru.
Pialaan nansakan om tinumon koubasanan

Haro mogisusuai padagangon id labus do Dewan

Ii Langkawit papadagang buuk Katun om buuk kokomoi do KDM

Wookon ii nokotindapou id karamaian kaamatan

Monsinding sinding pongukaban 'Negaraku' om 'Maju dan Sejahtera'

Kopohimaganan do kaamatan id Labuan

Tulun tinaru Dusun om tinaru suai ii nokorikot do mangaramai karamaian kaamatan id Labuan

Ii momuruan karamaian kaamatan maso do papatahak wawa koponongkotoluadan kumaa di  Datuk Maximus Ongkili

Sayau Bobolian monogit do kaamatan id Labuan.

Id karamaian diti, pinosunud nogi dii momuruan do Pisompuruan Koubasanan Kadazan Dusun (KDCA), ii  Paul Ipoh do mokianu do tanah id Labuan kumaa di wakil rayat Labuan, Rozman Datuk Isli.

"Lumansan yahai mantad di Ii Tapantang (YB) Rozman Datuk Isli do onuan daa do iso tionon ii milo do ponuridangan koyonon papanahan do tongoimaan koubasanan tulun Dusun (Kadazan Dusun Murut)." ka di Paul Ipoh, ii minomuruan nogi do kapapanahan karamaian kaamatan id Tana Pisompuruan Labuan.

Pinohimagon karamaian kaamatan diti di Datuk Maximus Ongkili.

Thursday, September 27, 2012

Sopuk

Ogumu mambabasa mogihum do sopuk nga ingaa poh id intonit tu kogumuan do tulun dati nopo nga awu momonsoi do ponoriukan id woyoboros Dusun.

Haro pipiro gambar do sopuk, noihumku mantad id intonit. Sundung tu okon ko sopuk doun Dusun nga awu ii ogumu pisuaian.

Sopuk doun Dayak

Miagal do sopuk doun Dusun, haro nogi ramok do linihutan do paliu. Paliw nopo nga gata kayu di kawanit.

Tulun Dayak popokito do karalano momoguno do sopuk

Susumaap Dayak poinsaan do sopuk.



Tulun Mamasok Malayu (Orang Asli) popokito do karalano monopuk tombolog mulud-tulud

Tulun Murut popokito do karalano monopuk do bakas.

Alansan oku do maya do pongitangan tokuri kokomoi do sopuk diti kapangagayat do tulun suai do monoriuk kokomoi do sopuk tulun Dusun.

Gambar-gambar naanu mantad pipiro rumokorut. 
  1.  Sumpit Dayak Ditakuti Dari Peluru
  2. Sabah Fest 2011
  3. Jum Kenali Sabah
Kotoluadan kumaa di sanganu do gambar.

Monday, July 2, 2012

Waig O Waig

"Aiso noh kawagu waig" ka do pason toniba id tolipaun piowit-owitku. Pason mantad paganakan id walai.

Osorouku do alaid-laid noh do magadau. Di tadau nakatalib nga nokoumbal nogi do ingaa waig. Awasi poh tu haro tokuri notimung ya id baladi om iri poh di maan do pomougan. Haro nogi ii notimung ya montok do do pogonsok om inumon. Pintanga tuong nodi om kiwaig nogi iri paip.

Haro duo tangki ponimungan do waig nga awu kasari kabagal tu pogialasan do walu paganakan. Maalum noh bogia do moniwa walai.

Ii korita nga norikot noh do sombulan do poinmurong tu awu atamaan do monusi. Pologoson nopo do poinmurong tu milo poh do sakaion nung omurong. Araat daa topurimanan nga kuroyon poh tu okurian do waig.

Osorouku noh id kampung ii maas-laas waig mantad solunsug. Awu bolion waig. Milo do inumon potilombus - awu polosuon. Hiti nopo om maan poh tahaso pogulu do monginum dii waig tu kitogor om kikolorin.

Pason montok toinsanan, tamangai om umoligai noh waig tokou tu nung ososomuan nopo waig nga kopomunso di nimpasi waig om koponusa nogi dotokou.

Friday, June 22, 2012

Mingkukuri Nodi Monongkiboros Kadazan

Sinuratan di; Suzianah Jiffar (Berita Harian 20 Jun 2012)

KOTA KINABALU:  Mingkukuri nodi monunutur do boros Kadazan id pogun Sabah tu kogumuan diti komulakan awu nodi momoguno dilo.
Maso di Hahangai Rita Lasimbang do monuduk di sigu om momuruan mogigion id iso pirubaan monikid tulan doid Sikul Suausindak ontok ko-19 tulan ko-3, toun 2005 (Gambar mantad KLF)

Minoboros ii Upisor Momuruan Kotinanan Boros Kadazan (KLF), Rita Lasimbang kokomoi do ponoriukan diolo do awu ii opunso iti boros Kadazan nga mingkukuri nodi ii momoguno.

"Opoimanan dati do 30 toun diti rumikot, tangaanak di monunutur boros Kadazan maso poh do monutur diti boros nokomoi. Poingkuro poh nga apatut do intangan om maan pinggisamai mooi do awu adalaan oingkurian monunutur boros diti id timpu rumikot." ka disio kumaa do mangangabar Berita Harian.

Di kawawagu nopo nga nokoruput do nokoboros ii Peguam Besar Sabah, Tan Sri Herman Luping do  kogumuan sukod wagu Kadazandusun Murut (Dusun) do awu nodi kopio karati diti boros diolo.

Ka di Rita, kobolingkahangan do awu koilo monutur diti boros sandad komolohingan nopo nga id kakadaian tagayo tu awu nodi mipangkol pomogunaan miagal do dilo  boros Malayu om Inggilis.

"Noimbulaian nogi do KLF ot sabab tagayo do awu mongkiboros boros sandad komolohingan nopo nga pikowinan mirolot suai ko haro pomusarahan do molohing diolo do monongkiboros Malayu toi Inggilis id walai nopo nga koposikap do tangaanak diolo do minsingilo id sikul."

"Nabantalan nogi dahai do tulun Kadazan kiumur do 40 toun om id siriba dilo nopo nga monoroinsan poh do monongkiboros Kadazan tu momoguno yolo do Inggilis om Malayu id karajaon." ka disio.

Mooi do kopogidu mantad kobolingkahangan dilo, minoboros ii Rita kokomoi do pinaharo do KLF ot pipiro koimaan miagal do pialaan manangon om monurat susuyan id boros Kadazan om nogi mongunsub diolo monongkiboros Kadazan id walai.

- Bernama

Monday, January 9, 2012

Ponurat Noh Do Nunu Nopo

Kopisanangan kumaa do mambabasa bolog Iso Dusun. Kotoluadan tu toririmo kou do monokodung do bolog diti.

Monikid tadau, ogumu tulun do kosuang do id bolog 1Dusun kopoilo doho do ogumu tulun do mogihum kokomoi do tulun Dusun om woyoboros Dusun. Mogisusuai poh patod boros do ihumon diolo nga sasabab noh do okuri kopio sinuratan id woyoboros Dusun, okuri nogi oilaan diolo kokomoi do Dusun.

Haro nogi pipiro tambalutku do bansa suai miagal do Malayu, Sina, India om Iban do orohian tomod daa do minsingilo do boros Dusun. Montok diolo, haro noh nokitoku do pipiro natad wib minsingilo do boros Dusun miagal do Sinompuru.com,Tangapason id Malaysia, om pipiro noputan hiti id bolog 1Dusun.

Montok dotokou i nosusu miampai do woyoboros Dusun o sandad do pomboboros, kanou noh daa manahak do sorokuri-kuri sinuratan montok noh do babasaon do tulun Dusun om nogi tulun suai i orohian do mambasa do id woyoboros Dusun.

Kopisanangan monurat om mambasa id woyoboros Dusun.

Tuesday, November 22, 2011

Kapahabaran Dusun

"Kapahabaran' nopo nga kopononsunudan do kabar-kabar tosonong maya do totongonon, susuyan, sisindiron, sisindingon om nunu nopo i poinsurat toi pinosunud nopo. Boros diti naanu mantad patod boros 'habar' i kikomoyon do kabar tosonong.

Kapahabaran doun Dusun di pogulu nopo nga maya do susunud tu ingaa poh gia koilo do monurat ontok diri. Sundung do ingkaa, nokotilombus iti tu iri no ralan do paparati kumaa tangaanak kokomoi do kopoposion id pomogunan.

Otumbayaan oku do tulun Dusun di pogulu nopo nga haro nogi karalano do ponunurat nga awu nokosurat id watu toi id kulit-kulit do buru-buru. Ponunurat nopo diolo nga id roun do kayu i roitan do 'purak sambalik'. Roun diti luangan momoguno do sondulu om iti noh i gunoon diolo do mongintob om mongontong do koulah-ulahon tadau miagal do magadau, rumasam toi nunu nopo. Sinuratan diolo nopungaranan do 'pimato' tu momoguno do luang id roun. Nung posombolikon iti roun nga apalid nodi komoyon om rinoitan do 'purak sambalik' tu kotunud nung intaan mantad id boogian topurak. Soira nokoinggumu i pimato, tinimung iti om pinosuang id rugut nga obinromuk gia iti nga awu i natagak tu noowit iti gisom noh do baino.

Notungkusan iti tu tulun Dusun nga maid-laid nga mukod-sukod nogi toilaan om nokoruba nodi do tapui. Tapui diti nointutunan diolo maya do kinopiduntukon do duo watu. Dusun di pogulu nopo nga poposikit do tapui maya do duo watu topurak i piduntukon om haro gapas do giman (awu oku kosorou do nunu pongoroitan). Poninikit do tapui diti pinungaranan do 'titikan' tu popitutukon gia do posikit. Mantad do tapui, nokowonsoi do 'kuron' om i pimato diolo nokosurat id kuron. Kikotumbayaan do ponunurat 'abjad' A-B-C do baino nopo nga mantad do pimato tu maya do ponunurat id roun kayu, tantu do koundalih id kuron, id tolig do kuang (kinoyonon diolo).

Susuyan diti pinosusui do molohingku di toun 1987 poh om baino, kosorou ku noh om umbalai ku noh do mogihum nunu no sinuratan id roun nga iti noh nokitoku, http://id.wikipedia.org/wiki/Lontar. Sundung do misuai iti 'purak sambalik' om 'lontara' nga agayo kotumbayaanku do sinuratan diolo nopo diti nga mantad do karalano ponunurat 'pimato' doun Dusun om yolo nopo diti nga Dusun i di pogulu poh.


Komoiboros:
  1. kapahabaran - kesusasteraan
  2. totongonon - cerita mitos
  3. susuyan - sejarah (cerita benar dalam bentuk lisan)
  4. habar - berita baik
  5. kabar - berita baik atau buruk (berita)
  6. purak sambalik - sejenis daun kayu
  7. rugut - bekas diperbuat daripada buluh
  8. pimato - abjad Dusun menggunakan lubang dalam daun 'purak sambalik'
  9. titikan - sebagai pemula api pada zaman dulu
  10. kuron - pelbagai jenis pinggan mangkuk dan periuk belanga yang dibuat daripada tanah liat
  11. kuang - gua

Gambar mantad: http://id.wikipedia.org/wiki/Aksara_Lontara

Friday, November 4, 2011

Woyoboros di Nopupusan

Boros nopo nga ralan do mirumoh mooi do kopirati komoyon om kotunud tongoyon. Pomusarahai noh do pongkuro nung ingaa woyoboros id pomogunan tokou. Woyoboros mimbawor nga ingaa. Miagal kaanto do watu, awu mongogura toi mogisunsung-sunsung nopoh kaanto.

Umbalai gia nung songulun kono do koilo mimboros woyoboros Dusun om iri wokon nopoh nga awu nu di orotian woyoboros diolo. Yolo nga awu di minsingilo do nunu borosonnu tu ika nga awu koilo monuduk diolo. Miagal do dungau om tasu kaanto ka ngai do tulun nga osorou ku om kopirati poh dungau om tasu tu soira do mongusig ilo tasu, minsodu noh ilo dungau tu ka kaanto gia id ginawo di dungau om 'monogod doho do tumoning dau'.

PautanTumanud do Pisompuruan Koisaan Tangabangsa (PBB) monikid duo minggu, haro iso woyoboros atagak id pomogunan om soginumu 6,000 woyoboros maso noh do tumagak tu ingaa nodi monutur dilo.

Woyoboros di tumagak nodi nopo nga;

  1. Camikuro (Samikolo) - Haro 8 poh tulun koilo do mimboros. Pomitanan boros nopoh nga miagal do kawali (kuda), polyo (manuk), pato (patu), katujkana (kara), ma’nali (tasu), mishi (dungau) om waka (sapi). Oruhai noh do nopupusan woyoboros diolo tu nokolohing nodi iy monunutur om momoguno nodi yolo do woyoboros Sipanyol do monikid tadau.
  2. Dumi (Sotmali) -Dumi, iy koubasan do potuturon id bawang Tikan dan Rava, Nipol. Potuturon nogi id konuluhan do Kabupatin Khotang id timur do Nipol. Iti nopo nga woyoboros Kiranti, iso pangoh do boros Tibito-Burman. Miampai do soginumu 8 tulun monunutur di toun 2007, awu noh alaid om olimpupusan woyoboros diti.
  3. Ongota (Birali) - Ontok di toun 2008, haro 6 poh tulun koilo do mimboros id woyoboros diti nga sinokodung di songulun propisor mantad Unibositi Addis Ababa id Itopia do minonoriuk kokomoi do woyoboros diti.
  4. Liki (Moar) - Woyoboros diti potuturon id pulau Sarmi, Kabupatin Jayapura om Kansamatan Sarmi, ponong Indonesia. Ontok di toun 2007, noilaan maya do ponoriukan do soginumu 5 tulun koilo do monutur do woyoboros diti. Sundung di pogulu nopoh nga gunoon ot woyoboros diti id panambayangan.
  5. Tanima (Titawo) - Id Kopulauan Solomon, woyoboros Tanima diti gunoon id Pulou Vanikolo, Timotu Propinsi om id kokompungan Imua. Baino haro 4 poh tulun monutur dilo tumanud di ponoriukan ontok toun 2008. Tanima nopo nga woyoboros nokopiruhang mantad Austronisia om nogi Malayu-Polinisia Piintangaan-Timur, om Kolautan. Kogumuan diolo iy koilo do Tanima minundali momoguno do woyoboros Pijin toi Tianu. Boros Tanima nopoh nga miagal diti: wikini (papanaho), laro (kumaau), la vamora (montok karaja), om la munana (montok lumungata).
  6. Injirip Bantoid - nopo nga woyoboros id Nijiria.Nokoumbal do pinotutur id Kamirun nga baino awu nodi. Haro poh monunutur diti id Mambila miampai naralatan do woyoboros Ba dan Mvop. Ontok di toun 2007, haro 4 poh tulun di nokotongkud noh do koilo monutur.
  7. Siminuabi - potuturon id Uti, Kolorado, Souton Paiut, Utah, Arizona Utara, ponongkaabatan Nivada, om id bawang Colorado, Kaliponia. Sundung do ogumu poh daa tinaru Siminuabi nga tumanud di ponoriukan ontok toun 2007 pinopokito do haro 3 po tulun nosukod do koilo monutur . Boros nopo diolo kokomoi do poinsorili nga; kaiv (nuluhon), hucip (rahat), mahav (kayu), om tittvip (tana).
  8. Limirig (Pak, Bik, Sasar, Lion, Lim) - Woyoboros gunoon id Vanuatu,iso pulau id Pulau Lava Vanua, Samudra Pasipik kisinodu 1.000 kilomito id kosilahon Australia boogian utara. Boros di potuturon do 2 tulun ontok di toun 2008. Limirig kipangoh do apat kawo nga oinsanan nga nolimpupusan noh.
  9. Kaisana - iso woyoboros di gunoon id baang Japura, ponong Brajil. Korikot nopo di iy tulun Potugis id kinoyonon dilo nga haro poh 200 okoilo do monongkiboros diti woyoboros Kaisana. Ontok di toun 2006, haro songulun poh koilo do mimboros.
  10. Taushiro (Pinso) - nopo nga woyoboros poinsandad id poru. Potuturon id baang Tigri om baang Asayasu iri pantod do Ahuaruna. Nointutunan sobaagi do woyoboros minsonsondiri tu ingaa rolot id woyoboros do suai. koubasan diolo do mongintob iso gisom do hopod. Numbur iso roitan do 'washikanto'. Katalib nopo do hopod nga roitan do 'ashintu' miampai monuduk id tunturu do gakodnu. Ontok di toun 2008, maya do ponoriukan di paiapanau, haro poh songulun koilo do monutur do woyoboros diti.
Nah, awu tokou nopo mimparagat do monutur, monurat om mambasa id woyoboros Dusun nga korundun noh moti iti boros tokou.

Pinogonuan:
Bahasa yang hampir punah

Thursday, November 3, 2011

Sundait

Sundait nopo nga iri posunudon di monguhot om haro moninimbar do mongumbal mangarait. Kosoruan do orongou sundait ontok do mogitabang-tabang mongomot tu ilo no ralan do managak huyan mongomot. Id siriba diti, haro pipiro sundait it tinungkusan mantad di yodu om yaki tokou.
  1. Ogumu o kirop nga asio mato
  2. Mongokot nung kokoton
  3. Kosumbilingan o guas, kawagasan o tuntuh
  4. Waig id poring-poring, amu okunggu-kunggu
  5. Minsawat-sawat momiropuhan / momidompuran
  6. Soonlopot takano pinsolianan dot mangakan nga amu awi-awi
  7. Iri nogi pomolopot akanon nogi maha nogi it lopoton om pagarabon
  8. Id sodu kopo om talangon kono do tulang
  9. Atatak nopo yurangkaya tilombus tapatai, atatak nopo mosikin osodu noh kosimbulan
  10. Asadapan dot makan nga amu ayahan-yahan
  11. Lisok oku poh, lumisok ka om poimbulai ot busul
  12. Kitundu-undu timpurulu
  13. Atanom om momitonsi
  14. Okito tonomon om amu okito mananom
  15. Iduwahon ot pananaman om isinuku kolobuson suni
  16. Kidila timpurulu
  17. Iri nogi pomolopot apasa, iri nogi lopoton amu apasa
  18. Kisusu pokilok
  19. Minsawat-sawat, momilinopot
  20. Sing lung pai do
  21. Kirasuk di tokoro poh nga pobulagoi soira nosukod
  22. Monguni koting-koting, monikid toun-toun
Onuan do ponimbar do suai timpu. Umbalai poh dokoyu do monimbar.

Monday, October 17, 2011

Tangon: Tunturu

Haro-haro kaka yolo iy Kodu-Kodu om iy Kinomulok do miambalut. Pogontian nodi iy Kodu-Kodu, kosusu nodi om pinungaranan do iy Tunturu. Iy Tunturu nopo diti nga tulun do nogonop kopio. Iy Kinomulok nga kitanak pinungaranan do iy Bulantoi.

Agayo nodi iy tanak di Kinomulok om pomboros noh do "Oh, lumayag oku nodi idi" kah. Om korongou nodi kaka di Tunturu iri nga pomboros noh, "Idi, ngoyon noh barasai yo Bulontoi do mongumbaya doho" kah. Koruhang nopo ngawi dio Bulontoi do lumayag nga yoloi Angkayu. Ih Bulontoi nopo noh nga osonong kumaa di Tunturu. Ih Tunturu nopo dii nga pinosuwang di Kodu-kodu id towu. Pinotongoi nogi di Kodu-kodu solinso sayat do sadur.

Ibok nodi kaka yolo do lumayag om papanaho noh iy padau nga awu kapanau.

"Atukoi, osorou ku mala nga iy Tunturu poh awu nakatanud" kaka Bulontoi, om ngoyo gantayo ih towu om pamanau nogi di kaka iy padau do sumoborong hilo id rahat. Korikot diri kaka hilod soborong rahat om mibok noh kawagu yolo iy Angkayu mongoi pongindapu-dapu.

Pogulu do lumayag kawagu yolo om poboros nodi iy Tunturu do "Posowiton oku noh dokoyu hiti disan do rahat." kah.

"Umm...pataamon tia noh, paakanan do kilau." kaka dioloi Angkayu.

"Osian boh gia iy Tunturu ti." kaka di Bulontoi.

Posowito nodi kaka di Bulontoi iy Tunturu hilo id disan do rahat. Iri nopo sayat do sadur nga tinanom di Tunturu hilo id disan do rahat. Atukoi, solinaid do sombulan noh moti kaka yolo do luminayag.

Ponguwa nodi iy sadur do ogumu tomod om misosowoli  podi kaka iy tikus do mongoi  pangakan di sadur gisom do naawi. Nga haro kaka noolu do iso tua  sadur do agayo kopio.

Ongoyon nodi di tikus nga ka di Tunturu "Ohom.... Awuku nodi kouyuhan nung awu dokoyu bolion" kaka. Poguliai nodi di tikus.

Korikot  nodi kawagu iy tikus. Pointangau do sopuk toniba-niba, om iri nodi niboli di tikus di sadur do tagayo

Kaawi nodi iy sadur om misoromo do nokoguli yo Bulontoi. Tolibai noh kawagu iy Tunturu nga koundorong nogi iri padau.

"Atukoi, osorouku nga awu nogima noowit iy Tunturu." kaka di Bulontoi.

"Patamon boh ino, nuh mah guna-guna dii Tunturu. Paakanan nopo kilau." kaka dii Angkayu.

"Osian iy boh dogima iy Tunturu dilo." kaka di Bulontoi om owito noh iy Tunturu om osonong nogi di do minamanau iy padau diolo.

Om korikot nodi yolo hilo id walai nga onuo diri di Tunturu iy sopuk om posopuko noh. Soira nokosopuk nga kosilih do rangkaya tomod iy Tunturu.

Yo iy Angkayu nopoh dii nga pihum-ihum diolo oh koburu-buruon.

Pinadalin mantad; Tangon-tangon Dusun, Kg. Nuntunan, Koningau




Komoiboros:

Dusun > Molayu
  1. lumayag = belayar
  2. padau = perahu
  3. pongindapu-dapu = berniaga
  4. Sayat = biji benih
  5. Sopuk = sumpit
  6. misoromo = kebetulan

Friday, October 14, 2011

Kampung Kuyungon Tambunan

Kg. Kuyungon nopo nga iso kokompungan id watas Tombunan. Sinodu mantad kakadaian Tombunan nopo nga 7.5 kilomito.

Minongiyon-iyon tongoulun id kampung diti ontok po di toun 1930-an. Tongoulun do minongiyon-iyon do hiti nopo nga mantad doid Kg. Ulu Tuaran. Ontok di ponounan 1964 ogumu nodi tulun nokorikot om minion id kampung diti mantad doid kampung poindoros miagal do Kg. Mogong, Kg. Tondulu, Kg. Papar, Kg. Longkogungan, Pinampang.

Orikot kampung diti maya do ralan garabol id tompus do ralan Kampung Tondulu. Nung mongoguno do korita nga orikot solinaid 15 minit tu mogot logot mangodoribo (popoibok). Kada kadalaai poposiau do korita tu mintakad, minruhuk om mingkinilong moti talun-alun Kuyungon.

Nung pamanahon nga orikot solinaid do sanjaam nung oubas mamanau. Haro pagatasan id disan do baang Tondulu (id gambar) nga maan poh kongkongo soluar om gantayo kasut toi solipar tu ogumu moti soborongon.

Soira korikot id Sikul Tosiriba Kabansaan Ragkam (SRK Ragkam), kada lihuai do mimponsu id wasai Ragkam. Ogumu sada do hilo nga kada onuo tu natagal no baang Tondulu. Isai nopo adapatan do maganu nga oontok do sogit.

SRK Ragkam noukaban di toun 1977 soira do pinaatag di Momuruan Kampung (Tiagak) gaman Masudang Somolu kumaa di wakil rayat Datuk Anthony Gibon. Notimpuunan pamansaian do sikul diti ontok toun 1973 poh om pinungaranan do S.K. Ragkam tu minaganu do ngaran lokos Ragkam iy pointoning do sikul.

Susumikul id SRK Ragkam nopo nga mantad doid kokompungan pointoning miagal do Kg. Tondulu om KG. Kuyungon. Di timpuunon nopo nga soginumu 13 no o susumikul id SRK Ragkam.

Tumanud di bolog 'Kuyungon Village' ginumu nopo do mongingiyon id kampung diti ontok di toun 2006 nga 500 tulun. Koinsanai tulun id kampung diti nopo nga Dusun.

Pogonu-onuan nopo do tulun kampung Kuyungon nga mororobuat miagal do mananom parai, momutung gata, mananom tua-ua, momikulam do sada, mananom do kinotuan om mananom do susumuni di koubat. Sundung dilo, ogumu nodi sukod wagu iy nakakaraja doid porinta om nogi kuntirik om poingiyon id sodu do Kg. Kuyungon.

Kogumuan do sukod wagu gumuli id kampung kinosusuon diolo soira do orikot Tadau Kaamatan om Ponounan Wagu.

Gambar: Tim L., Askelvin
Riporon;
  1. Sejarah SK. Ragkam, Tambunan
  2. Blog Kuyungon Ville
  3. Ethnobotanical Study (Kg. Kuyungon)

Thursday, October 13, 2011

Watu Agung Id Tambunan

Watu agung diti milo do ogungon miagal nopo do songkoogungan ot kouni-unio. Watu diti noimbulayan id bawang Pagalan poindoros do Kg. Solibog, Tambunan. Noimbulayan iti ontok di ponounan 1990 poh.

Baino, watu diti ginompi do sosongulun om haro kabayar do sumuang mongoi pongintong.

Ogumu tulun do otumbayaan kokomoi do moinat toi mantatamong do watu diti. Iti noh do nowonsoi kooturan kohompit do karalano sumuang id linimput toi sulap do watu agung diti miagal do;

  • Pogoduhan tongoondu di mogontiyan do sumuang.
  • Pogoduhan tongoondu di bandaton do sumuang.
  • Mositi do pantangon iti watu. Okon ko songkoboros-boroson di tangaraat.
Iti no kokitanai do watu agung id Tambunan. Ilo nopo watu tagayo nga haro turu (toi kolobi) kouni-unio tumanud do hinonggo ot tuntungon.


Gambar mantad: http://marcy-scrapblog.blogspot.com/2011/01/jom-round-tambunan.html

Wednesday, October 12, 2011

Pongundodoitan Do Buru-buru

Tulun Dusun, nogonop pomungaran mntok do buru-buru. Nga maid-laid natalup nodi mantad doid kabang tokou tu natagakan tokou nodi do sunduan mongoguno boros Dusun monikid tadau.

Buru-buru
Kusai
Tondu
Sinukadan
Tanak
Manuk
Tandaha
Golupo
Raraha
Piak
Tasu
Gontoluhan


Duku
Tungau
Dungau
Danggaron
Dumanggar
Tingau
Wogok
Boli
Karud

Kakang
Karabau
Bangus

Garaduh
Tampanak
Patu


Putik
Kakak
Sapi





Insan tadau, iri natagak awu nodi oimbulayan tu ingaa sukod wagu do orohian mongimbulai.

Friday, October 7, 2011

Ngaran Do Tulun Dusun

Dusun di pogulu poh momungaran do tangaanak maya doid pitimbungakan (Malayu: perbincangan/mesyuarat) om kookunan do kompinaian tosomok. Pungaranan diolo tangaanak do pomungaran daamot nopo ontok do nosusu miagal do 'Gongi' toi 'Gowongi' tu owongi, 'Gorongi' tu obinrongi, 'Kuratom' tu asaru mingkirop, 'Ginis' tu obinginggis om ogumu poh.

Ontok koturu tadau kinosusuon, pungaranan do ngaran totopot (ngaran sumukod) tumanud do kinaantakan ontok di pogontianon, kinosusuon toi kinaantakan solinaid do 7 tadau id koposion do tanak diri. Sundung poh diri nga ngaran do tulun Dusun miloh nogi powolion soira do agayo tu tumanud noh do kowoyo-woyoon di tanak. Iri noh do songulun Dusun kingaran do ogumu tu id suai kinoyonon, suai pongolohou do tulun. Kosuang poh ot tulun Boritis ontok ponounan 1940-an, nonuan no dii do kad kointutunan mongoi do awu popinwolihon do tulun Dusun ot ngaran dau.

Ngaran do kusai asaru do potimpuunon do pimato 'A', 'B', 'D', 'G', 'H', 'I', 'K', 'L', 'O', 'P', 'S' , 'T' om 'Y'

  1. Antalik -osonong koposion
  2. Botirik - nosusu ontok ogumu gontirik
  3. Dumpong - nosusu ontok totuong
  4. Gumpok - nosusu ontok mangansar (mongumpok tansar)
  5. Gunsanad - baang narasak
  6. Giong - rangkaya; boriong-riong tusin
  7. Gintal / Mogintal - Mogigintalun
  8. Gaisah - mangangasa do dangol
  9. Gombunan / Gimbunan - rinumpuan, rumpuon
  10. Huminodun -mongintalun
  11. Iking - iri kipongolon
  12. Kitingan - Kangaran-ngaran. (Malayu: Terkenal)
  13. Komburangau - kombura om aranggou
  14. Kotud - agaras totud mamanau
  15. Lagadan - ologod boros, momuruan
  16. Mosudang - nosusu ontok poposidang
  17. Ongguling - nosusu ontok karamaian
  18. Panis - momimigis; pais; iri agaras sumaap do ponongkialaan
  19. Samadau - mogigihum do ponumad
  20. Samud - koinsasamod do ginawo
  21. Tamadun - Manamong do tulun
  22. Tampasong - tapa tosonong
  23. Yundok - agaras mongutus do mundok

Ngaran do tondu nopo nga potimpuunon do 'H', 'I' 'K', 'L', 'M' 'N' 'O', 'R', 'S', 'T', 'U', 'W' om 'Y'
  1. Hoini - monsisinding
  2. Jinulim - poinsorou sogigisom
  3. Ipa - anaru pomomogun
  4. Kinombura -  kombura
  5. Losini - minonuharing do losun ontok pogintiyanon
  6. Losinggim  - koupusan sogigisom
  7. Longgisim - osonong sogigisom
  8. Longguin - oolong do modop
  9. Molidang - iri olidang
  10. Natalih - piandad-andad nosusu
  11. Odohingim - waig momiria (Malayu: air beralun)
  12. Payung - iri moningolig
  13. Ruminodun - obingupus tompinai
  14. Ringgoi - orikos
  15. Rumandawi - tondu mantad kinoingan
  16. Supinah - nakalantoi, kumoiso
  17. Supili - nosusu ontok sumilau parai
  18. Sumporoi -oporoi poh ontok sumilau parai
  19. Tonggina - tina oginggo
  20. Uminundus - sumandak olundus
  21. Yuntala - sumandak awu aala
 Tumanud di rumokorut e-dusun;
Kosaruan nopo dot soira orikot dot momungaran do tanak om mangan pohuboyoo dit kowo-woyoon dit tanak, miagal ko agayo nopo ot tiyan om pemungaranan nondo dot Gayak. Nga kogumuan nopod ngaran do Dusun om  tinungkusan mantad komolohingan gulu-gulu. Mulong pod osuai-suai it pomungaran nga kogumuan dilo aiso korotion. Au po noilaan poingkukuro kopiyo it tongo komolohingan tokou momungaran tanak diyolo. Kinorikatan dot ugama minonimban koinsanaid pomusorou i tongo komolohinga tokou, om pomungaran do tanak nga kowaya nodi dit ugama dau. Ngaran dit ladsong Dusun om au nodi alaku om tumagak toomod nopo dii.  
 Osonong daa do insan tadau haro tulun kopongulud do korotion ngaran tulun Dusun mooi do awu atalup ot mongoguno do ngaran Dusun.

Thursday, October 6, 2011

Norikot Nodi Gumamas

Norikot nodi tulan Gumas. Gumamas kou no ti?



Ngaran tulan doun Dusun diti nga gunoon nogi do karatas kabar Daily Express. Okon nopo ko Dusun om isai poh di gia mongoguno diti. Ubasanai tokou noh do mongoguno mooi do kotungkus noh daa kumaa do rampayat tokou.

Pinogonuan gambar: Patauboys

Thursday, September 29, 2011

Isai sanganu do barait?

Barait nopo nga sinintunturu winonsoi mantad tuai. Haro barait di kisompon om haro nogi it poingarawang (ingaa sompon).

Kogunoon nopo do barait nga pangarangkat do nunu nopo miagal do tonsi mundok, tonsi do buru-buru, sada, parai om nunu nopo iy milo do porumposon.

Koubasan dii mongigintalun momoguno do bakakuk (sinapang) nopo nga mogoit do barait iy sinuangan do pinulu, bungkusan toi sigupan om kokoriu miagal do sonlopot takano toi wagas. Suai ko ilo, haro nogi dangol atarom do obilon. Tagal mogowit do lanjang tu iri wulu nga milo nogi pagansakan do takano.

Nung haro nopo okito do buru-buru, timbakon no iri. Olumaag nopo nasip, haro nodi boboon do muli, nga andang noh do mongintalun, somonu do muli kampis barait.



Barait pagarawang

















Barait winotikan



















Barait kisompon

















Barait nopunsuan do lansat









Haro baraitnu?


(Tangagambar do barait naanu mantad intonit. Pounsikou kumaa dii sanganu gambar)

Wednesday, September 28, 2011

Isai Haro Wakid?

Mamabo do wakid sinuangan do wulu (Gambar mantad: http://daerah-tambunan.blogspot.com/)

Wakid baragayo (tagayo) (Gambar mantad: http://www.panoramio.com/photo/5260800 )
Mamabo wakid nopunsuan kubis. Kakakat koh? (Gambar mantad: http://greatbosing.blogspot.com )
Alawa iy yumandak mamabo do wakid (Gambar mantad: http://erniekhairina.blogspot.com )

Iy minan nawagatan do puntih. (Gambar mantad: http://borneo-breezes.blogspot.com )
Disai dilo wakid? (Gambar mantad: http://tamparulisabah.wordpress.com )

Thursday, September 1, 2011

Sinompuru

Sinompuru nopo nga suki do pinogikogos. Gunoon do momuun lihing maso do karamaian.

Monday, August 1, 2011

Kadaat

Haro mambabasa do mogihum kokomoi do 'kadat' (kadaat) hiti id bolog diti. Nunu gia komoyon do kadaat? Alalaid no moti do awu gunoon iti di sukod wagu ngai tu nokowolih nodi adat do tonudon diolo. Ogumu nodi it kiagama toi kikotumbayaan miagal do Koristian om Silam.

Iy nopo tokoro oku poh, haro poh pipiro tambalut songkosukadanku do mamantang dii adat tinungkusan miagal do kadaat. Kadaat toi ko rati do anaru nopo nga 'kada daa arau-arau tu haro kama araat do aantakan' nopo nga iso pomisusudan do kaantakan di taraat nung sunsungan tokou iri pantang diri.

Kadaat nopo di koubasanan do awayaan dahai nga lontugi do tumalib id ralan. Sundung tu no moti gia lontugi diti do tumalib id ralan. Ginumu nopo do takod diti lontugi nga 38 gakod gisom 198 gakod tumanud do ninaru om ginayo dau.


Nung kawaya nopo do lontugi nga andadon poh do katalib it lontugi om monilombus nogi do mamanau. Nung monilombus koh do mamanau nga haro no moti aantakan taraat miagal do kasadu, kotompisal, koruba do tulanut, gusaon do bohuang, gusaon do karabau toi nunu nopo it taraat.

Haro nogi susuyan koubasanan do molo-lohing kokomoi do kadaat ontok mampanau mongoi pomuhaboi. Nung koruba nopo do tulanut topurak nga kada no tilombus do mamanau mongoi pomuhaboi do ontok tadau diri tu araat ot kotutukon do pomuhabaian miagal do awu abayaan do miongoi toi nung abayaan nga kopitongkiad paganakan diolo. Sundung do kadaat nung koruba do tulanut topurak, nga milo ilo do posonongon nung haro ponogit. Koubasanan do ponogit nopo di pogulu nopo nga songinan wogok do pootodon kumaa di molohing do tondu hinabayan. Pootodon ilo tumanud do pibatasan di paganakan momuhaboi om paganakan habayan pogulu do timpu piangayan.

Tuni do tombolog gayomato toi ko puok nga kadaat nogi nung mongintalun do totuong. Nung korongou do tuni 'uok... uok... uok...' ka om osonong do tumingkod poh do humombo toi mongintalun. Monsudu poh toi modop do toruhai tu nung monilombus do humombo nga ingaa iy kotutukon toi koonuan. Lobi araat do aantakan nopo nga apalid id talun.

Nung haro susuyan dokoyu kokomoi do kadaat, mangai no posurato id 'comment'.

Komoiboros:


1. pomuhaboi = ponunang
2. piangayan = kumawin
3. apalid = kaansau

Pinogonuan gambar: Lontugi, pogidu noh mantad id walaiku

Sunday, June 12, 2011

Kuntau Dusun

Di pogulu nopo nga nokotonuh do angagaras tomod ot tulun Dusun. Haro ot monuduk do misangod, mitibas, mingkuntau om susuai poh, tu sandad no id pomogunan do isai it tagaras-garas, isio no momuruan toi manansanganu do pogun.

Okito ku ilo tulun Sina do momiara tomod do Kungfu, Tai Chi om nunu nopo it ralan kuntau diolo. Teakwando do tulun Korea. Ilo tulun Malayu do popotuduk do silat. Indai popotuduk do silambam. Nunu di kuntau don Dusun?

Ka do susui do molohingku, di pogulu nopo ogumu toilaan do tulun Dusun it awu momoguno do ginoris tinan nga momoguno nopo do ginoris pomusarahan. Haro no kaka do insan tadau, nokorikot tulun Gipun id kokompungan. Haro songulun it kitoilaan do takawas. Paganu isio do iso tua do luong totuo, upuo dau it linso om pagarabo no hilo id tinimungan di susumangod Gipun. Soira do nakagarab, sinumiliw do pomosuon it linso do luong. Nouruh no do pininsingatan it susumangod do Gipun. Nga ilo, ontok di pogulu poh. Baino, natagak nodi koilaan diti.

Baino, tumimpuun tokou no kawagu do mogihum do nunu iri tiigitan doun tulun Dusun it natagak. 'Kuntau' iso ngaran di nasanganu nodi do tulun Sina, mositi do momudali tokou kawagu do 'kuntau' doun Dusun.

Kuntau doun Dusun di pogulu nopo nga kaampai no Ganol Pugarak, kabalan, batarak, gayang, mandung-mandung om susuai poh. Isai dokoyu kitoilaan kokomoi do kuntau doun Dusun, posurato noh om potuduko noh kumaa do sukod wagu tu baino nopo muri-kuri nodi tulun Dusun it notudukan di monunuduk kuntau Dusun, aman Kuntagil.

Friday, June 3, 2011

Do Susuun Komoyon Do Nuludan

Tulun Dusun nopo nga mamasok di poinggayo do poingiyon id Sabah om haro nogi tokuri id Burunai. Haro sokukuri do 10 boros di mogisusuai miampai kolobi do 30 logat. Haro iy pipiro tinimungan do orohion do lohowon do Dusun miagal di pamalahawan kodori diolo nga haro nogi wokon diolo do orohian do pongundodoitan Kadazan. Tongotulun Tangara ponong Pinampang orohian do lohowon do Kadazan.

Pongintaban di toun 1994 popokito do soginumu do 433,600 tulun Dusun kaampai no Murut. Kogumuan diolo diti poingiyon id Pinampang, Putatan, Papar, Bongawan, Buput, Kuala Ponyu, Kuta Bolud, Kuta Morudu, Kudat, Pitas, Labuk Sugut, Poitan, Tolupid, Ranau, Tombunan, Koningau, Suuk, Ponsiangan om Ulu Kinabatangan.

Tumanud do Koisaan Koubasanan Kadazandusun Sabah (KDCA), Dusun (Kadazandusun) kohompit no do sakag Bonggi, Lingkabau, Nabai, Tatana, Bundu, Liwan, Paitan, Tangara (Kadazan), Dumpas, lobu, Pingas, Tidong, Gana, Lotud, Rumanau, Tindal, Garo, Lundayo, Rungus, Tobilung, Idahan, Makiang, Sinobu, Tolinting, Kadayan, Malapi, Sinorupu, Tombonuo, Kimaragang, Mangkaak, Sonsogon, Tuhawon, Kolobuan, Minokok, Sukang, Tuntung, Kuwijau, Murut, Sungoi om Bisaya. Kikotumbayaan do koinsanai sakag diti mantad doid kinoiyonon pinungaranan do Nunuk Ragang. Nunuk Ragang nopo nga kinoyonon id toning do Tompios, Ranau do baino.

Sundung tu mogisusuai logat do Dusun, ingaa iy kaantob diolo do mogiboros-boros tu maso do kopirati tu pisuaian tagayo nopo nga id karalan-ralano do monurat no tomod.
 
Pongundodoitan

Pongundodoitan do 'Dusun' naanu mantad do boros  '''(do) susuun''', iso ponguludan toi ponimungan do suduon toi ko kayu do nangalangod montok pangarakit do tapui id dompuran. 'Dusun' kopongowit do komoyon nuludan tu monikid kinoyonon haro ot pogiuludan toi kooturan do tulun. Soira do arait Dusun Bonggi toi Dusun Lingkabau toi nunu nopo Dusun, kikomoion iri do nuludan Bonggi toi nuludan Lingkabau.

Haro nogi tulun Dusun do minoboros do komoyon nopo do Dusun nga tulun tu naanu mantad do bahul dongulu-gulu, "dusun ko toi, ka om dusun oku iy". Haro nogi koboros do pongundodoitan dusun naanu mantad do roroiton '''sundu'''. Komoyon nopo do sundu nga ginoris do tulun.

Pason: Isai-sai nopo tulun Dusun do lohowon do Dusun, kada kotingayamai tu komoyon nopo do Dusun nga iy mogiulud toi misompuru.