Sikulan Kabansaan Kadazandusun

Ontok di 14 tulan Kolimo toun 2007, pinoimagon di  Huguan Siou Pairin Kitingan iti sikulan kabansaan Kadazandusun ii maan turidongo id Kg. Tiong Monggis, Tenghilan.

Karamaian Mongukab Tana montok ponuridangan Sikulan Kabansaan Kadazandusun

Poingkuro noh kabar diti sikulan? Noukab nodi?

Gambar naanu mantad id Natadwib KDCA

10 Tinungkusan Do Natagak

Di pogulu nopo, ogumu tinungkusun do tulun dusun nga baino ingaa nodi ngawi. Haro iso po daa tinungkusan dati nga iti nga okuri no minonungkus. Tinungkusan di natagak nopo nga;

1. Kotumbayaan - Naalanan nodi do kotumbayaan Kristian om Silam
2. Tuunion - Ingaa nodi tagung, sompoton, turali, tongkungon
3. Koubasanan - Ingaa nodi mamantang do tulun suai (sogit, babas), mamantang do susumuni om buru-buru. Naalanan nodi do mamantang tinumon di kaawuk.
4. Tana / Kinoyonon - Ingaa nodi tana sondiri. Tana dongkarajaan toi tana do tulun Sina nopo tomod. Milo gia do bolion wagas hilo id kadai.
5. Gaba - Ingaa nodi tungkasip, barait, wakid, tandus, dangol, sopuk, laa, tontiwil. Ingaa pimpig tu milo nodi momoli do manuk om tonsi id kadai Sina.
6. Walai - Ingaa nodi walai poring, sulap, winatang om oinsanan kowoyo-woyoon do walai koubasanan.
7. Kowoyo-woyoon koposion di osonong - Naalanan nodi do moniop dadah, 'seks bebas', pataam do tanak, momobog, monunsung do tulun, manakau, magampalas om mongudut.
8. Mamantang do sungkad-tukad - Naalanan nodi do koposion mimpori-pori tu awu asaru koruba di sungkad-tukad. Dau om dau, doho nopo nga doho.
9. Kagayaan ginawo - Okoro nodi ginawo do tulun Dusun tu ulak-ulakan do bansa suai. Nunu po gia haro? Sayau Dusun om rasuk Dusun poh nga awu kotutun. Ogumu nodi gia rasuk do mantad id 'kilang' om olumis nogi pananari do 'Urang Puti'.
10. Tongoilaan - Di pogulu nopo nga haro ponunurat tulun Dusun roitan do 'Pimato' nga natagak nodii tu naalanan do 'Alphabet' toi 'Abjad'. Tongoilaan momonsoi do tubat mantad do susumuni om suang talun miagal do 'bayaki' nga natagak nodi. Kokomoi do rombituon (astronomi) nga natagak nogi. Pongoroitan do 'tulandaat', 'gogor', 'misaang' om susuai poh nga awu nodi otunudan komoyon tu ingaa nodi monuduk.
    
11. Boros - Tumanud ponoriukan do Universiti Putera Malaysia 11.90% tanak tulun Dusun koilo do mimboros boros Dusun. 68.28 % i sumukod nogi karati nga awu koilo mimboros Dusun.
    

Tambahan pula, golongan tua sejak awal-awal lagi boleh disifatkan kurang prihatin tentang budaya sendiri tetapi lebih senang dengan budaya luar seperti pengucapan bahasa. Situasi ini ditujukkan oleh ketua keluarga yang banyak menggunakan bahasa Melayu bila berinteraksi dengan anak berbanding dengan bahasa ibunda.
(ETNIK DUSUN DI SABAH: Satu kajian kes di Kampung Lingkudau, Ranau, Pensyarah: Dr. Ezhar Tamam. Disediakan oleh: Hajimin Hj. Maslin, Dayang Hirdawaty Maarof , Yusof Rashman, Hasiah Hasnah Laumin dan Amirin @ Peter Dani)

Riporon: Kokomoi do ilo ko-10 http://www.sabah.net.my/nurfirdaus/universiti/kom3204silang.htm
Gambar mantad: http://gunsirit.com

Walai Takawas Babil

Boros tobitua mantad buuk tobitua Kinododian 11:1-9

1. Di nopo di gulu po, om iso  no o bansa do boros do tulun do hiti'd pototongkop do pomogunan om oiyo nopo o boros diolo.
2. Om tontok di mininghombo iyolo do ponong id koulayon, om kobontol no iyolo do tana dot arantai do hilod Babilonia, om pomogun-mogun noddi iyolo do hiri.
3. Om pogiboros-boros noddi iyolo do poingkaa, " Kainou momonsoi do bata. Om uhubon toko om okodou iy," ka diyolo. Om haro noddi o bata diyolo do maan do powonsoyon, om haro o tir do popogisosokot diri.
4. Om boros kaddi diyolo, "Baino nopo, om popoingkakat toko dot iso o bandar om momonsoi toko dot iso o walai dot akawas, i kosunggu do hilod tawan o kasawato, om koinggayo iy o ngaran toko, om awu toko indo kopogitongkiad-tongkiad do hitid pomogunan," ka diyolo.
5. Om lintuhun noddi o Kinorohingan do minongoi ontong di bandar om i walai dit akawas di winonsoi di tongoulun diri.
6. Om boros kaddi do Kinorohingan, "Iti nopo tulun diti om iso i o bansa om iso-iso o woyo do boros. Iti nopodti om koimpuunon nogi di pokiwawansayan diyolo. Om awu no alaid om owonsoi ngai no diyolo o nunu nopo i korohian diyolo.
7. Osonong nogi do lumintuhun toko om pogisuwai-suwayon toko iy o boros diyolo, om awu iyolo kopogisuhut-suhut do mogiboros-boros," kad dau.
8. Om pogitongkiad-kiado noddi do Kinorohingan iyolo do pinotongkop diti pomogunan. Om tingkadai noddi diyolo do momonsoi iy bandar diri.
9. Om iri nopo iy bandar diri nga pinungaranan do "Babil". Tu hilo no o Kinorohingan o pinopogisuwai-suwai do boros do tulun, om hilo nogi do pinogitongkiad-kiad dau o tulun do pinotongkop diti pomogunan.

Pinogonuan: http://www.omniglot.com/babel/kadazandusun.htm

Kadazan Toi Dusun

Asaru tulun it orubaanku do monguhot kumaa doho do, "Nunu bansa nu?"
"Dusun oku" kangku do sumimbar.

Nga kinaantakan di tulan kosiam toun 2010 minonimban do poninimbarku.

Osorou ku iy naantakan ontok tulan kosiam toun 2010, minongoi oku porijisto do kinosusuon tanak kumoisoku. Haro bo gia poom do suangan. Id poom diti, suai ko ngaran tanak, ngaran godu-duo molohing om ngaran kinoyonon, haro nogi bo gia ponuratan do ngaran bansa toi tinaru.
Posurato ku no do 'Dusun' id poom pinatahak do JPN diri.

Ontok do pinorijisto diolo id sistom kompiuto, sunudai oku no diolo do bansaku nopo nga Kadazan.
"Nga intaai ku poh bansa do koruhangnu. Nung bansa dau Dusun, nga milo nogi dahai do posuraton do Dusun iti bansa do tanaknu." ka di upisor do minomisunud doho.

"Maai gia intangai." kangku do suminimbar.

"Siou kopio gaman, tu godu-duo bansa dokoyu nopo nga Kadazan. Posuraton dahai do Kadazan." ka di upisor. Tulun Dusun nogi bo gia iy upisor diri.

"Awu no milo do kuroyon ino." kangku.

Kopongoh po do posurat id kompiuto, mangai no di upisor pirino it surat kinosusuon do tanak dahai. Pinosurat do 'Kadazan' ot bansa di tanakku.

Timpuun diri, koilaai kuno do bansa ku nopo nga Kadazan, nga borosku nopo nga Dusun ponong Tombunan.

Isai Mangaramai Do Kaamatan?

Insan tadau id upisku, maso do monginum-nginum dongkosuabon.

Momuruan: (Bansa nopo nga Malayu)
Pakaraja 1: (Bansa nopo nga Dusun mantad Koningau)
Pakaraja 2: (Bansa nopo nga Kadazan mantad Putatan)
Pakaraja 3: (Bansa nopo nga Rungus mantad Kuta Morudu)

Momuruan: Mangaramai kou do Kaamatan?
Pakaraja 1: Awu!
Pakaraja 2: Mangaramai di pogulu, nga awu nodi do baino.
Pakaraja 3: Awu nga mokianu oku do suti ontok karamaian kaamatan. Haro pitimungan sampaganakan dahai.

Okon nopo ko tulun Dusun, Kadazan toi Rungus ot nonuan do Tadau Tagayo Do Kaamatan nga isai dii? Mangaramai do Kaamatan okon ko kikomoyon do rumikot tokou mongoi hilo id Hongkod KDCA toi mongoi pintikid id kawalaian (miagal do Hari Raya). Okon nogi ko tumimung id balai raya om minsontob do moginum.

Suai tulun, suai ralan dau do mangaramai do kaamatan. Ralan nopo do mangaramai do Kaamatan do tumanud kotumbayaan do nonggo-nonggo agama nga monongkotoluod do minamangun.

Ontok do Tadau Tagayo Do Kaamatan osonong daa do muli tokou id kampung kinosusuon, mongoi pongintong toi ko mongulok di tumo do molohing tokou, muli id walai om monongkotoluod tu haro parai wagu do akanon. Nung awu kouli id kampung tu osodu tomod, tumimung nopo do sampaganakan (sawo om tangaanak) do moginakan, monongkotoluod do minamangun montok di takanon do poinsodia.

Parai om totnomon do suai nopo nga tinahak do minamangun. Nokuro tulun do Dusun it nonuan do porinta Malaysia do koundarangan solinaid do duo tadau tu papahai-pahaion do monongkotoluod? Soroho noh - okon ko tadau-tadau it mororobuat do kopongoh do mongomot. Nung okon ko iy tokou monongkotoluod kumaa do minamangun montok dilo karaja ngai diolo nga isai po di monongkotoluod?

Dusun Toi Ko Kadazan

Kogumuan tulun do baino oborulong do pongoroitan Kadazan toi Dusun. Pongoroitan Kadazan nopo nga kawawagu nowonsoi ontok pomorintaan di Tun Fuad Stephen, songulun tinurunan Dusun om Inggilis. Tumanud disio, Dusun nopo nga mogowit do korotion di koborulong tu id boros Malayu kirati do kabun toi ko pomutanaman. Otopot bo gia ilo nung woyoboros Malayu no boroson tokou do monikid tadau.

Nga baino, isai nopo it kikobun (Dusun kad Malayu) oroitan tomod do rangkaya. Otopot ilo nung gunoon tokou no kokobunan dilo do momutanom-tanom, nga nung pologoson, torukakang nopo sumuni. Kokito tokou dilo tulun bansa Timur (Om) mantad Indonesia it rumikot doid Sabah om morobuat. Iyolo no mongowit do butia mantad id pogun tokou gumuli id pogun diolo. Poingyon yolo doid sulap-sulap tokoro nung id Sabah nga tikid tulan popokirim yolo do tusin kumaa do tompinai diolo id Indonesia. Soira do muli yolo id Indonesia, kiwalai no yolo to tangagayo mantad no do konu-onuan di pinorobuatan diolo id Sabah. Mosikin toi kopio nung kikobun kou no?

Roroiton 'Dusun' di pogulu kikomoiyon nogi do tinimungan di ogirot piompinaian. Haro nogi minanahak do pomusarahan do kororoitai Dusun naanu mantad kororoitan 'dudun' it kikomoion mitoning do modop. Mantad dilo komoyon do Dusun nopo nga tulun di miompinai toi ogirot kopio piompinaian.

Nung roitan ko do Dusun Bundu-Liwan, kikomoion iri do ogirot piompinaian nu id paganakan di Bundu-Liwan. Mantad dilo ubasanan tokou daa do mangarait Dusun id pogulu do ngaran piompinaian tokou tu kikomoion ilo do 'tinimungan di ogirot piompinaian'.

Miagal doho tu nopungaranan pia do bansa Kadazan, tu tumanud no do surat kinosusuon, posunudonku kasari do Dusun oku tu otumbayaan oku do boros Dusun no ot boros piompinaian toi boros di kaanu do popisompuru do tulun Dusun.

Mantad baino, kada tokou koborulong mangarait do bansa Dusun toi bansa Kadazan tu nung bansa Kadazan tokou, milo tokou nogi do mimboros Dusun, Malayu, Inggilis, Sina toi nunu nopo. Olumaag no it nosusu sobaagi do bansa Dusun it koilo do mimboros Dusun! Tamangai tokou no boros tokou.

Yoku tulun Kadazan koilo mimboros Dusun!

Logat Dusun

Tulun Dusun nopo nga pomungaran do tulun mamasok it poinggumu id Sabah. Sopitolu (1/3) ot tulun mamasok Dusun mantad oinsanan mongingion id Sabah. Dusun nopo diti nga momoguno do mogisusuai logat om koubasanan. Kolobi do 40 logat do Dusun.

Kinoruhangan Dusun poingiyon id Pinampang, Papar, Tuaran, Kiulu, Tomporuli, Tonghilan, Kuta Bolud om nogi id guas nuluhon ponong Ranau, Tombunan, om Koningau. Yolo nopo ti nga noubas mororobuat miagal do mananom parai ranahon om nogi tumoon. Kiharo diolo do magagasu om mongi-nginsada. Kiharo nogi diolo it minomiwalai hilo id pisuk do talun.

Haro nogi kawo koompinaian do Dusun it roitan do Kimaragang id watas Kuta Morudu, Lotud id watas Tuaran, Tulun Sungoi id watas Kinabatangan, Sugut, Poitan om Pitas. Kogumuan tulun Kadazan-Dusun kiugama do Kiristian. Tulun Sungoi it poingion id watas Pitas nopo nga kiugama do Silam, om haro nogi it kiugama do Kiristian miagal do hilo id Kinabatangan. Tulun Lotud (Suang Lotud) mongingion id Tuaran, Tomporuli, Tolipuk om Kuta Bolud (Tampasuk). Tuminimung yolo do minion id walai tanaru it korumpos do pipiro paganakan gisom do 200 tulun. Nga baino nopo nodi, okuri nodi kokitanan diti walai tanaru tu nakatanud nodi yolo diti koubasanan mimpopori momiwalai.

Huguan Siou Tun Fuad Stephens, pinopobuyu do gunoon ot ngaran Kadazan do popiiso di 14 kawo Dusun it miagal ot koubasanan om kaadat-adaton mongoi do lobi kinongohon do porinta ot pokionuon diolo. Tinumboyo iti do momuruan ginumuan tulun Dusun nga awu minomuhara do kinogumuan tulun mamasok it tamangan diolo. Iri no do nowonsoi Kadazan-Dusun sobagi do popiiso kopio diti tulun Kadazan (Tangara) om Dusun. Anaru kopio ngaran Kadazan-Dusun diri om maai no ponibao do tulun Kadazan-Dusun minooi do bansa Kadus.

Kiharo sinuratan pinobuyu do tulun Kadazan-Dusun nopo kaka nga mantad hilo id Toiwan tu haro nogi tulun Bunun it kaagal-agal ot koubasanan.[1]

Komoiboros:

Logat = koloyuk-loyukon do boros
Kadus = Ngaran bansa piisaan Kadazan om oinsanan sinakagon Dusun.

Riporon;
1. http://www.sabah.edu.my/skm015.wcdd/pengenalan.htm